De opkomst van AI zorgt in veel vakgebieden voor enthousiasme. Ook binnen genealogie en historisch onderzoek groeit de belangstelling. Terecht, want moderne AI-systemen kunnen in korte tijd grote hoeveelheden data doorzoeken, bronnen combineren en mogelijke verbanden zichtbaar maken. Taken waar onderzoekers vroeger dagen of weken voor nodig hadden, lijken soms in enkele uren uitvoerbaar.

Dat is indrukwekkend. Maar snelheid is niet hetzelfde als bewijs.

Waarom genealogie ingewikkelder is dan het lijkt

Voor buitenstaanders lijkt stamboomonderzoek soms eenvoudig: je zoekt namen, data en plaatsen, en verbindt die met elkaar. In werkelijkheid is genealogie methodologisch complex.

Veel historische bronnen zijn onvolledig, slecht leesbaar of dubbelzinnig. Voor 1813 bestaat Nederlands onderzoek bijvoorbeeld vaak uit doop-, trouw- en begraafboeken. Die bevatten lang niet altijd voldoende informatie om personen met zekerheid te identificeren. Daarnaast spelen spellingvarianten, patroniemen (vadersnamen in plaats van vaste achternamen), ontbrekende scans en regionale verschillen een grote rol.

Twee mensen met dezelfde naam in hetzelfde dorp zijn geen uitzondering. En hoe verder je teruggaat in de tijd, hoe groter het risico op verkeerde koppelingen.

Een bronvermelding is nog geen waarheid

Een veelgemaakte denkfout is dat een vermelde bron automatisch betekent dat een conclusie klopt. In historisch onderzoek werkt dat anders.

  • Een bron kan verkeerd gelezen zijn.
  • Een bron kan over iemand anders gaan.
  • Een bron kan gebaseerd zijn op eerdere fouten.
  • Een bron kan slechts een hypothese ondersteunen.

Daarom geldt binnen de historische methodologie niet:

bron = waarheid

maar:

bron → interpretatie → bewijs

Dat onderscheid is essentieel.

Waar AI sterk in is

AI heeft zonder twijfel grote waarde voor genealogie en erfgoedonderzoek. Denk aan:

  • snel doorzoeken van grote archiefcollecties
  • herkennen van tekst in scans (OCR/HTR)
  • opsporen van obscure bronnen
  • combineren van datasets
  • genereren van onderzoekshypothesen
  • signaleren van mogelijke familieverbanden

Voor onderzoekers kan dit enorme tijdswinst opleveren.

Waar AI nog moeite mee heeft

Tegelijkertijd zijn er onderdelen waarin AI nog beperkt is.

Genealogie vraagt namelijk ook:

  • het actief zoeken naar tegenbewijs
  • het wegen van tegenstrijdige bronnen
  • begrip van sociale context
  • kennis van migratiepatronen
  • inzicht in naamgevingstradities
  • interpretatie van juridische termen
  • inschatten wat historisch waarschijnlijk is

Een systeem kan twee personen met dezelfde naam gemakkelijk samenvoegen omdat de gegevens “lijken te passen”, terwijl een ervaren onderzoeker ziet dat het sociaal of geografisch onwaarschijnlijk is.

De rol van professionals

Professionele genealogen doen meer dan gegevens verzamelen. Zij werken vaak volgens bewijsstandaarden zoals de Genealogical Proof Standard (GPS), waarin zaken centraal staan als:

  • uitputtend onderzoek
  • volledige bronvermelding
  • analyse van bronkwaliteit
  • oplossen van conflicterende gegevens
  • logisch onderbouwde conclusies

Dat is interpretatief vakwerk. Niet simpelweg zoekwerk.

Het echte risico: verkeerde verwachtingen

Het grootste risico van de huidige AI-hype is niet dat AI fouten maakt — dat doen mensen ook. Het risico is dat snelle informatie-aggregatie wordt verward met historisch bewijs.

Een overtuigend geschreven antwoord met keurige bronverwijzingen kan een schijnzekerheid geven die niet altijd terecht is. Zeker bij genealogie, waar onzekerheid, nuance en probabiliteit vaak centraal staan.

Nederland als digitale voorloper

Tegelijkertijd gebeurt er veel positiefs. Nederland loopt internationaal voorop op het gebied van open erfgoeddata, digitale archieven en gekoppelde datasets. Initiatieven zoals Open Archieven, Netwerk Digitaal Erfgoed en innovatieve transcriptieprojecten maken historische data toegankelijker dan ooit.

Als AI daar gebruik van kan maken dan hoeft deze in ieder geval inhoud en bronvermeldingen te verzinnen, want in de basis zijn de AI nogal stochastische papegaaien.

Hieronder een video van claude.ai die op basis van archiefgegevens via Open Archieven een familiegeschiedenis rapport maakt. Tip: de video duurt 10 minuten, spoel af en toe door of zet de afspeelsnelheid op 3x.

AI én expert, niet AI óf expert

De meest realistische toekomstvisie is niet dat AI de genealoog vervangt, maar dat AI de genealoog versterkt.

  • AI kan sneller zoeken.
  • AI kan sneller combineren.
  • AI kan sneller hypotheses vormen.

Maar bronkritiek, contextkennis en historisch oordeel blijven voorlopig menselijke kerntaken.

En juist daar wordt uiteindelijk bepaald of een stamboom een mooi verhaal is — of degelijk historisch bewijs.